Maria Montessori, słynna lekarka i pedagog, żyjąca na przełomie XX wieku odkryła, że zainteresowanie pisaniem i czytaniem rozpoczyna się już u dzieci w wieku przedszkolnym. Moje wieloletnie doświadczenie pedagogiczne wydaje się potwierdzać to odkrycie. Stąd też jednym z głównych celów na pierwszym etapie edukacji jest właśnie kształtowanie u dzieci umiejętności czytania i pisania.

Umiejętności te są procesem dość skomplikowanym i aby dziecko mogło je opanować musi wykonywać dużo różnorodnych ćwiczeń. Dlatego pragnę przybliżyć państwu metodę M. Montessori za pomocą której kształtowała ona w/w umiejętności.
Nauka pisania i czytania stanowiła jedynie jeden z fragmentów systemu wychowania przedszkolnego M. Montessori, który pozostawiał dzieciom pełnię swobody w podejmowaniu aktywności i był podporządkowany indywidualnemu rozwojowi dziecka. Autorka przypisywała duże znaczenie rozwijaniu zmysłów u dzieci. Do tego celu opracowała zestawy pomocy i ćwiczeń dydaktycznych, które były dla niej podstawą programu zajęć przedszkolnych. Wg. autorki, ważny był również tzw. porządek wewnętrzny, a także pomoc nauczyciela w pokonywaniu kolejnych stopni i odpoczynek.

Montessori zaobserwowała, że nauka pisania poprzedza naukę czytania. Nabywanie obu umiejętności jest ze sobą powiązane, gdyż czytanie nierozerwalnie łączy się z pisaniem. Dzieci próbują pisać słowa, które przychodzą im na myśl, a interesujące jest to, że nie potrafią często czytać tego co napiszą. Dzieci przekładają słowa na pismo, a towarzyszy temu wielka radość z pisania, mówimy wtedy o ,, eksplozji pisania”.

Nauka pisania obejmuje wg M. Montessori trzy etapy ćwiczeń :
I. mający na celu wprawianie w ruch mechanizmu mięśniowego ( by dziecko mogło trzymać pióro i poruszać nim )
II. zmierzający do wywołania obrazu wzrokowego i mięśniowego liter oraz zapamiętania ruchów niezbędnych przy pisaniu danej litery ( litery z papieru szorstkiego )
III. składający wyrazy ( alfabet ruchomy).

Nauka pisania stanowiła fundament, na którym odbywała się nauka czytania. W fazie początkowej dzieci poznawały specjalnie wycięte duże i wypukłe litery poprzez dotyk. Później obrysowując ich kształty, przechodziły do poznania wzoru i samodzielnego kreślenia. Następnym etapem było bezpośrednie zapoznanie dziecka z literami pisanymi, najpierw z samogłoskami a później ze spółgłoskami. Spółgłoski były łączone z samogłoskami tworząc sylaby. Trzeci etap służył rozwojowi umiejętności składania wyrazów , a do tego celu Montessori wykorzystywała ruchomy alfabet. Były to wcześniej poznane litery wycięte z papieru o różnorodnej fakturze.

Montessori uważała, że dziecku jest łatwiej składać wyrazy z poszczególnych liter niż czytać. Według niej działania podejmowane w ramach nauki pisania przygotowywały jedynie do mechanicznego czytania, ponieważ przyzwyczajały dziecko do czytania dźwięków składających się na wyrazy . Umiejętność czytania, dziecko nabywało dopiero, gdy rozpoznawało wyraz złożony z ruchomych liter i potrafiło powiedzieć co on oznacza.
Proces czytania przebiegał według następującego schematu :
- pokazanie dziecku zapisu graficznego nazwy przedmiotu, który zna
- dziecko wymawia kolejne głoski ( powtarza je tak długo aż zrozumie)
- po przeczytaniu ze zrozumieniem dziecko kładzie kartkę z napisem pod właściwym przedmiotem.

W nabywaniu umiejętności czytania pomocne były gry i zabawy. Dzieci losowały kartki z napisami, odczytywały je, mówiąc nazwę przedmiotu i jednocześnie wskazywały właściwy przedmiot. Kolejnym etapem nauki czytania było czytanie zdań. Nauczyciel zapisywał zdania dotyczące określonej czynności, dziecko cicho je odczytywało, a następnie wykonywało opisaną czynność.

Jak widać, aby dziecko nauczyło się czytać nie potrzebuje elementarza czy podręczników. Wystarczą karty ze słowami, które można przyporządkować przedmiotom lub obrazkom oraz proste teksty o interesującej treści, uwzględniające ciekawość świata charakterystyczną dla dzieci. Czytanie staje się wówczas pełnym radości odkrywaniem.